فرش محرابی، تاریخچه فرش سجاده ای، مقاله فرش محرابی، فرش نمازخانه، فرش سجاده ای کاشان.
جانماز یا سجاده نوع خاصی از فرش است که برای نماز خواندن استفاده می شود و نمازگزاران معمولا در منزل یا در مسجد بر روی آن نماز می خوانند. در ایران جانماز یا سجاده با ورود اسلام به کشور وارد شده و تا به امروز استفاده از آن رواج دارد. در صدر اسلام پیامبر گرامی و یارانشان روی زمین و یا روی لیف هایی خشک که از خرما تهیه شده بود نماز می خواندند.
وقتی که اسلام به کشور ما وارد شد مسلمانان با فرش پارسی آشنا شدند و تا قبل از آن با چنین فرش هایی آشنایی نداشتند. لذا در ابتدا نماز خواندن بر روی فرش پارسی را به دلیل اینکه با سنت پیامبر تطابق نداشتن انجام نمی دادند و حتی برخی از علمایشان نماز خواندن بر روی فرش را مکروه اعلام کرده بودند. پس از گذشت زمان و فاصله گرفتن از تاریخ صدر اسلام، تجملات و کالای ایرانی بیشتر وارد زندگی و فرهنگ مردم عرب شده و استفاده از جانماز نیز به تدریج رایج شد و فقها از رای و نظر خود مبنی بر کراهت نماز خواند بر روی جانماز برگشتند. البته در ابتدای امر شرایط ویژه ای نیز برای آن تعیین کردند، برای مثال جانماز نباید دارای طرح و نقشه گل و بوته باشد و طرح آن می بایست کاملا ساده باشد. طرح حیوانات یا نقشه های از این دست نیز در جانماز جایز نبود. حتی امروز هم اگر به طرح فرش سجاده ای اعراب نگاه بیندازیم سایه تفکرات گذشته را در طرح هایی که برای مفروش کردن مسجد انتخاب نموده اند مشاهده می کنیم.
امروزه تفکر علمای روشن بین بسیاری از کشورهای عربی نیز تغییر نموده و به این امر که در مسجد زیبایی، هماهنگی ساختار و لوزام مسجد و تمیزی آن اهمیت دارد و برای مفروش نمودن مسجد هم کمتر به سیره خلفا و صحابه در قرون گذشته رجوع می شود.
سابقه تولید فرش در ایران
فرش ایرانی سابقه ای چند هزار ساله دارد و به علت وجود دامپروری در ایران، در طی قرن ها مردم با استفاده از پشم شتر و گوسفند برای خود فرش، پارچه و لوزام مشابه از این دست میبافتند. قدیمی ترین فرش جهان هم که فرش پازیریک نام دارد، تاریخچه و محل پیدایشش به مردم پارس باز می گردد.
با گذشت زمان و پبشرفت مسلمانان اهمیت پاک بودن محل نماز بیشتر از گذشته مورد توجه قرار گرفت. ابتدا مردم از حصیر به عنوان جانماز استفاده می کردند و به مرور استفاده از فر ش برای نماز خواندن جاگزین حصیر شد. در دوره سلجوقیان به دلیل اهمیت برگزاری نماز در محل پاک و عاری از نجاست، بافت فرش های کوچک نظیر سجاده ای امروزی آغاز شد و همراه داشتن این جانماز برای خواندن نماز در محل پاک اهمیت پیدا کرد.
در فرش معمولی فضای کافی بین دو لچک فرش وجود دارد، اما در سجاده به دلیل اینکه فاصله دو لچک فرش بسیار کم است، لچک ها به هم متصل شده و ظاهری مشابه محراب های مسجد به خود می گیرد. از این رو به این فرش ها فرش محرابی و فرش سجاده ای نیز گفته می شود. فرش محرابی به علت اینکه دارای طرح گل و بوته است بیشتر توسط مساجد اهل تشیع استفاده می شود و مساجد اهل سنت به علت اینکه هنوز هم نماز خواندن بر روی فرش هایی که دارای طرح گل و بوته باشد را مکروه می دانند، معمولا از فرش هایی که طرح ساده ای دارند و فرش تشریفات نامیده می شوند برای مفروش نمودن مساجد استفاده می کنند. متن فرش تشریفات مسجد ساده بوده و حاشیه آن طرح هایی دارد که به آن خط پا گفته می شود و محل ایستادن برای خواند نماز را مشخص می کند.
طرح اصلی فرش سجاده ای همان طرح محرابی است که در مناطق مختلف سبک های مخصوص به خود را دارد. برای مثال مناطق افغانستان، بلوچستان و پاکستان معمولا فرش سجاده ای قرمز روناسی سیر، ارغوانی و رنگ های مشابه این استفاده می کنند، شیعیان در بالای طرح محراب معمولا از نام ائمه اطهار، یا اشعاری در ستایش ائمه قرار می دهند. طرح گل و بوته یا نقشه حیوانات در فرش سجاده ای مورد استفاده شیعیان ایرانی رایج است.
البته در مساجد اهل سنت هم به تازگی تغییرات اساسی را شاهد هستیم و به سلیقه نمازگزاران احترام گزارده و زیبایی فضای مسجد را اولویت قرار می دهند، لذا در این مساجد هم شاهد استفاده از فرش محرابی شکل هستیم.
تاریخچه فرش فرش سجاده ای ماشینی
فرش سجاده ای به شکلی که امروز مشاهده می کنیم و در مساجد وجود دارد، تولید آن کمتر از نیم قرن است که در ایران رواج یافته و آغاز بافت آن به زمان آغاز فعالیت صنعتی فرش ماشینی در ایران بازمی گردد. امروزه ماشین آلات بافندگی مختلفی در کشور وجود دارد که انواع فرش محرابی مساجد را به صورت سفارشی در طرح و رنگ های مختلف تولید می کند و به طور کلی محدودیت ها در مورد طرح و رنگ و نقشه های مورد استفاده برای بافت فرش سجاده ای مسجد حذف شده است و مدل های زیبا و متنوعی را برای این محصولات شاهد هستیم. فرش سجاده ای معمولا با پرز بلند بافت می شود که برای نمازگزاران راحت باشد، اما هرچه شانه و تراکم آن بالاتر رود ضخامت فرش هم کمتر شده و فرش محرابی نازک تر می شود.
